Zaštitnik ljudskih prava i sloboda Crne Gore (Ombudsman) je donio i treće mišljenje u kome je utvrdio da je tzv. veting u policiji protivan Ustavu Crne Gore i Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima. Ovo mišljenje dokazuje kontinuitet prakse kršenja ljudskih prava od strane Ministarstva unutrašnjih poslova (MUP). Vlada se na takvu štetnu praksu nije obazirala, već je i insistirala na usvajanju izmjena Zakona o unutrašnjim poslovima koje su je samo ojačale. Osim toga, Vlada je tolerisala to da se branitelji ljudskih prava, koji su na tu štetnu praksu upozoravali, advokat Veselin Radulović i izvršna direktorica Akcije za ljudska prava (HRA), etiketiraju kao saradnici kriminalaca od strane Demokratske Crne Gore, koja upravlja kompletnim bezbjednosnim sektorom. HRA apeluje da se Ombudsman obavezno uključi u izradu izmjena Zakona o unutrašnjim poslovima, o čemu je nedavno postignuta saglasnost pozicije i opozicije. HRA očekuje da aktuelne i buduće crnogorske vlasti poštuju argumentovanu kritiku u opštem interesu zaštite ljudskih prava i ugleda Crne Gore u međunarodnoj zajednici.

* * *

Ombudsman je u nedavno objavljenom mišljenju utvrdio da je MUP uskratilo kandidatu za posao u Upravi policije obrazloženje o razlozima zbog kojih je u odnosu na njega utvrđena bezbjednosna smetnja, čime mu je onemogućeno da ostvari pravo na rad. Ombudsman je utvrdio da je MUP time povrijedio pravo kandidata na obrazloženu odluku i pravni lijek, suprotno Ustavu i Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima, te ponovo preporučio izmjenu čl. 128 st. 10 Zakona o unutrašnjim poslovima, iz kojeg, kako je naveo, proizilazi “sistemski problem”. HRA pozdravlja ovo mišljenje, koje potvrđuje osnovanost naših ranijih kritika “vetinga” u policiji, kao suprotnog, pored ostalog, i Povelji EU o osnovnim pravima, koju Crna Gora mora da prihvati prilikom pristupanja EU.

U konkretnom slučaju, podnosilac pritužbe, Muamer Matović, prijavio se na oglas za zasnivanje radnog odnosa u zvanju policijskog službenika i prošao sve faze postupka. Uprkos tome, nikada mu nije saopšteno zbog čega mu je utvrđena bezbjednosna smetnja: obaviješten je samo da ne ispunjava taj poseban uslov, bez ijednog akta iz kojeg bi mogao saznati razloge za to, i bez dobijanja odluke o tome sa poukom o pravnom lijeku.

MUP je u izjašnjenju naveo da je “utvrđena bezbjednosna smetnja na strani imenovanog, te da je neophodno uskratiti uvid u dokaze, izvor i način njihovog prikupljanja”, pošto bi otkrivanje svega toga navodno moglo ugroziti rad ministarstva i Komisije za provjeru bezbjednosnih smetnji.

Ombudsman je, međutim, konstatovao da je potpuno uskraćivanje informacija, uz izostanak obrazloženog pojedinačnog akta, dovelo podnosioca pritužbe u stanje pravne nesigurnosti i stvorilo utisak proizvoljnosti u radu organa vlasti. Dodao je i da, prema praksi Evropskog suda za ljudska prava, ni pozivanje na razloge nacionalne bezbjednosti ne može biti osnov za potpuno isključivanje sudske ili druge nezavisne kontrole zakonitosti odluke — pojedincu se mora omogućiti da razumije suštinu razloga koji nepovoljno utiču na njegov pravni položaj i da ih ospori pred nadležnim organom. Kako to ovdje nije bio slučaj, Ombudsman je utvrdio povredu prava na obrazloženu odluku, kao segmenta prava na pravično suđenje (čl. 32 Ustava i čl. 6 st. 1 Evropske konvencije), kao i povredu prava na pravni lijek (čl. 20 Ustava i čl. 13 Evropske konvencije), u vezi sa pravom na rad (čl. 62 Ustava, odnosno čl. 2 Protokola br. 1 uz Evropsku konvenciju).

Zanimljivo je da je ovo treći put da Ombudsman donosi isto mišljenje o nezakonitoj praksi utvrđivanja bezbjednosnih smetnji. Prvi put je to uradio u maju 2024. godine, zatim u decembru 2025, a sada i u junu 2026. godine.

Mišljenja iz 2024. i 2025. godine odnosila su se na kandidate za upis na Policijsku akademiju, koji su, i pored uredno položenih svih testova, odbijeni na osnovu tajne negativne “procjene dostojnosti”, bez obrazloženja i bez mogućnosti žalbe. I tada je Ombudsman zaključio da je povrijeđeno pravo na obrazloženu odluku i pravni lijek, te preporučio izmjenu istog člana 128 stav 10 Zakona o unutrašnjim poslovima.

I Ombudsman i stručna javnost koja je kritikovala praksu “vetinga” u MUP-u jasno su isticali da se ne spori ovlašćenje države da sprovodi bezbjednosne provjere, već način na koji se to čini. Time što se kandidatima ne dostavlja nijedan obrazloženi akt, kao ni pouka o pravnom lijeku u vezi sa negativnom bezbjednosnom procjenom, uskraćuje im se minimalni stepen zaštite od proizvoljnosti, koji je neophodna garancija zakonitosti u smislu standarda Evropske konvencije o ljudskim pravima i osnovnih sloboda. Ni u oblastima koje se odnose na nacionalnu bezbjednost i zaštitu bezbjednosnih interesa države postupanje javne vlasti ne može biti izuzeto od osnovnih zahtjeva zakonitosti, transparentnosti, odgovornosti i kontrole proizvoljnosti, te da svaka odluka organa javne vlasti koja proizvodi pravne posljedice po pojedinca mora biti praćena odgovarajućim procesnim garancijama, naglašeno je u sva tri mišljenja Ombudsmana na ovu temu.

Ombudsman je upozorio da mjere koje utiču na osnovna ljudska prava moraju biti predmet nekog oblika kontradiktornog postupka pred nezavisnim tijelom, koje je nadležno da preispita razloge za odluku i relevantne dokaze, uz odgovarajuća ograničenja u pogledu upotrebe povjerljivih podataka. Pojedinac “mora biti u mogućnosti da ospori tvrdnju vlasti da je, na primjer, nacionalna bezbjednost ugrožena, zbog čega nezavisno tijelo mora biti u stanju da reaguje kada procjena nema razumnu činjeničnu osnovu ili otkriva da je tumačenje ‘nacionalne bezbjednosti’ nezakonito, protivno zdravom razumu ili proizvoljno.”

Riječ je, dakle, o istoj sistemskoj, neustavnoj praksi, koja se ponavlja iz godine u godinu, a koja pogađa i kandidate za Policijsku akademiju i kandidate za rad u Upravi policije, i koja se kroz identično normiranje primjenjuje i na aktivne policijske službenike kada se utvrđuje postojanje bezbjednosnih smetnji za dalji rad (član 162).

Ovo mišljenje potpuno potvrđuje opravdanost ranijih upozorenja HRA. Odredbe Zakona o unutrašnjim poslovima kojima je omogućeno da o bezbjednosnim smetnjama, u tajnom postupku, odlučuje komisija koju imenuje ministar — bez obaveze pribavljanja mišljenja ANB-a i uz mogućnost oslanjanja na nepotvrđene informacije — suprotne su Ustavu i ESLJP. HRA podsjeća da su suprotne i članu 41 Povelje EU o osnovnim pravima – pravu na dobru upravu – kao i ustaljenoj sudskoj praksi Suda pravde EU, koja garantuje pravo na saslušanje i pravo na odbranu kao opšte principe prava EU, obavezujuće prije donošenja svake odluke koja može negativno uticati na prava ili interese pojedinca. Crnu Goru će ova Povelja neposredno obavezivati od pristupanja Evropskoj uniji.

Zbog tih upozorenja, umjesto argumentovanog odgovora, uslijedile su oštre reakcije Demokratske Crne Gore, koja je izvršnu direktoricu HRA Teu Gorjanc Prelević i advokata Veselina Radulovića optužila da štite “kompromitovane policajce” i “kadrove koji su služili mafiji”, predstavljajući njihovu kritiku “vetinga” i kao “političku misiju” očuvanja starog poretka. Ovakvim etiketiranjem Demokrate su pokušale da kriminalizuju zaštitu ljudskih prava u vidu opravdane kritike neustavnih odredbi i prakse, zbog čega su morale da reaguju čak tri specijalne izvjestiteljke UN i brojne nevladine organizacije.

Stav Ombudsmana potpuno obesmišljava ovakve etikete. On pokazuje, nedvosmisleno i po treći put, da insistiranje na ustavnim procedurama i međunarodnim standardima nije opstrukcija reformi, već njihov nužan preduslov — elementarna odbrana vladavine prava i institucionalnog integriteta države.

Sada HRA očekuje da se, u skladu sa preporukama Ombudsmana, hitno izmijene sporne odredbe Zakona o unutrašnjim poslovima, te da se podnosiocu pritužbe bez odlaganja dostavi obrazloženi akt sa razlozima zbog kojih su utvrđene bezbjednosne smetnje. Štaviše, smatramo da je neophodno uključiti Ombudsmana u izradu novih oredbi Zakona o unutrašnjim poslovima, s obzirom na to da je čak tri puta upozorio na nedostatnost postojećih počev od 2024. godine.

Apelujemo na Vladu da obezbijedi da iz njenih redova prestane etiketiranje i diskreditovanje onih koji upozoravaju na kršenje ljudskih prava. Takva kritika nije napad na reforme, već ono što ih čini vjerodostojnim. Činjenica da su se u našu odbranu morale uključiti specijalne izvjestiteljke Ujedinjenih nacija i druge međunarodne organizacije i diplomate dovoljno govori o ozbiljnosti ovih pritisaka, koji ne kompromituju samo pojedince, već utiču i na državu i njen ugled u cjelini.