„Stvaranje“ rata je najjednostavnija akcija i zato mladi u Crnoj Gori treba da budu naučeni da prepoznaju i razumiju događaje koji mu prethode kako bi na vrijeme digli glas, poručeno je sa prvog susreta NVO Akcije za ljudska prava pod nazivom „Kafa sa sjećanjem“ koji je 13. marta organizovan u Evropskoj kući u Podgorici.

Događaj, koji je okupio ratne veterane i mlade, osmišljen je sa ciljem da podstakne dijalog o nasljeđu devedesetih godina i da nove generacije upozna sa posljedicama ratne propagande i kršenja ljudskih prava. U fokusu prvog susreta bio je pohod Jugoslovenske narodne armije na Dubrovnik koji je rezultirao devetomjesečnom opsadom grada tokom koje je, između ostalog, stradalo 116 civila. Ubijena su 94 hrvatska borca i 165 pripadnika JNA iz Crne Gore.

Planirana strategija za uvod u rat

Raspad Savezne Federativne Republike Jugoslavije je dugo pripreman proces, smatra istoričar Miloš Vukanović. U Crnoj Gori je kulminirao 1991. godine plasiranjem nacionalističkih narativa.

„Sve te narative je potrebno raširiti po društvu. I kako se oni šire? Prvo ste tokom ’91 imali čistku državnih institucija i medijskih kuća. Ne zaboravite,u Crnoj Goru ste tada imali jednu televiziju, jedan radio, jedan štampani medij. Nema interneta. Idržavna vlast uspostavlja kompletnu kontrolu nad medijskim zadržajem koji je početkom ’91 antislovenački, pa antihrvatski, pa antibošnjački.“

Ta kontrola je, podsjeća psiholog Radoje Cerović, kulminaciju kroz plasiranje laži, doživjela ’91. Sve je, pak, počelo dvije godine ranije AB revolucijom.

„Bilo je važno kontrolisati komunikaciju i tada je taj jedini medij (RTCG) obezglavljen. Od tog momenta nadalje se instaliraju ljudi koji sprovode svoje konstrukcije čistih laži. Imate odriješene ruke i ne može niko da kaže – nije istina.“

„Tada se na televiziji govorilo o tome da Dubrovčani izmišljaju rat, da sami pale gume kako bi nam napakostili“, podsjeća izvršna direktorica NVO Akcije za ljudska prava Tea Gorjanc-Prelević.

U septembru 1991. se u državnim medijima moglo čuti i pročitati da 30 hiljada ustaša kreće ka Crnoj Gori. To je samo jedna od neistina zbog koje je na dubrovačko ratište kao dobrovoljac stigao Budislav Minić.

„Jedna od mojih najvećih sramota je, a u tim godinama nisam bio mlad i naivan, da povjerujem svojim državnicima i državnim medijima“, priznaje Minić.

On nije bio jedini koji je zbog plasiranih dezinformacija odlučio da krene na ratište. Cerović objašnjava da ratni stratezi uspješno utiču na emocije većeg broja ljudi.

„Stvaranje rata je najjednostavnija moguća akcija. Šta je ekstremno važno? Da imate način da utičete na emocije… Komunikacija je ekstremno važna, ta komunikacija se naslanja na ono što su instinktivni mehanizmi čopora. Rat koji ne dodiruje mehanizme čopora ne može da se napravi. Morate da dotaknete taj mehanizam da biste podigli ljude. Šta to znači? ‘Prvo – mi, različiti od njih, onda, mi njihove žrtve, mi nećemo dati da oni nas napadnu, i mi imamo svetu dužnost da branimo nešto, sebe, majke, istoriju, vjeru, boga“, objašnjava Cerović ustaljeni koncept.

Uz to, napominje, važan segment strategije rata čini relativizacija istorije i njeno prekrajanje.

„Relativizujemo Drugi svjetski rat i, što je vrlo važno, relativizujemo rat u Jugoslaviji. Onog momenta kada taj narativ prođe mi možemo opet. Već imamo pripremljene mehanizme“, upozorio je Cerović.

Svjedočenja ratnih veterana

O iskustvu na dubrovačkom ratištu prisutnima su, osim Budimira Minića, govorili i ratni veterani Predrag Nikolić i Anđelko Jovanović.

Nikolić je 1991. godine, nakon obuke u Beogradu, poslat na Dubrovnik. Bio je tek punoljetan, ali ubrzo shvata da ima ulogu okupatora.

„Tada mi je bilo jasno što smo mi tu. Nametnuta je ta lažna priča o oslobađanju, što je meni sa 18 godina bilo jasno“.

Nikolić kaže da je strah koji je tada osjećao i vidio u drugima, u njemu budio dodatan nemir.

„Brzo ukapiraš da bi iz toga straha, ljudi svašta uradili“, kaže on.

Anđelko Jovanović, koji je iz pohoda na Dubrovnik izašao teško ranjen, objašnjava da su u vojsci vladali red i disciplina sve do dolaska dobrovoljaca koji počinju da pljačkaju i pale.

Kolika je nedisciplina i neorganizovanost vladala u to vrijeme najbolje pokazuje i to što je došlo do sukoba između dvije brigade JNA – „Sava Kovačević“ iz Nikšića i „Veljko Vlahović“ iz Podgorice.

„U tim sukobima je došlo do ranjavanja i pogibije pojedinih ljudi…“, objašnjava Jovanović. “Ljekari u bolnici u Meljinama, u kojoj sam liječen, rekli su mi da je 70% ranjavanja i pogibija bilo od prijateljske vatre. Bilo je mnogo nediscipline, pijanstva i lošeg komandovanja.”

Jovanović je bio i očevidac pada helikoptera u kojem je 5. oktobra 1991. godine stradao Krsto Đurović, admiral koji je obećao da neće biti bombardovanja Dubrovnika dok je on tu.

„Pilot, sa kojim sam bio blizak, a bili smo zajedno na rehabilitaciji, kazao je da je odjednom sve otkazalo na tom helikopteru“, kazao je Jovanović.

Sve ono što se događalo u Dubrovniku početkom devedesetih moralo bi da nađe zasluženo mjesto u obrazovnom programu, smatra Minić.

„Ovo bi moralo da bude sastavni dio obrazovanja otkako djeca počinju da razumijevaju stvari“, kazao je on.

Ipak, istoričar Vukanović ukazuje da smo po tom pitanju vrlo malo odmakli.

„Od 2005. do danas se ništa nije promijenilo. Mi smo toga svjesni i mi to znamo. Svjesni smo da koliko god pominjali udžbenike istorije, da naš obrazovni sistem nije adekvatno uspostavljen da bi se obrađivale teške i osjetljive teme, da smo daleko od toga da imamo dovoljno obrazovnog kadra koji je spreman to da radi“.

Vukanović podsjeća da neki istoričari tvrde da još nije vrijeme da se otvaraju te teme, ali i da je već nakon 25 godina od Drugog svjetskog rata kompletirana istorija najvećeg sukoba do tada.

Neophodna je izgradnja građanskog društva

Učesnici događaja su iskazali bojazan da se narativi iz devedesetih, korišćeni uoči rata, ponovo forsiraju. Anđelko Jovanović ih uviđa u susjednoj Srbiji.

„Isti scenario kao kad sam ja kretao na 30 hiljada ustaša… Meni se čini da je isto“, kaže on.

Zato je neophodan angažman mladih i intelektualaca kako bi ukazivali na anomalije koje mogu skupo da nas koštaju.

„Svaki napor i svaki glas, bilo na društvenim mrežama, na vašem fakultetu, u vašem društvu, mislim da je vrijedan… Možemo  da se založimo, da se pozovemo na dobru tradiciju koju Crna Gora ima – na primjere čojstva. Da gradimo društvo na tome i da se borimo da ne završimo u nekom novom ratu“, kazala je Gorjanc-Prelević.

„Ako se deaktivirate, mladi ljudi, intelektualci, ako se vi deaktivirate, prostor je slobodan“, upozorava Cerović.

Osim reakcije na sporne narative neophodna je i izgradnja jakog građanskog društva.

„Potreban je jedan dugotrajan proces oblikovanja šablona kulturnih normi i načina razmišljanja. Za takvu stvar je potrebno da postoji nešto što bi se zvalo program i strategija stvaranja građanske svijesti. Takav program ili strategija ne postoji.

S druge strane, imate jedan vrlo sistematičan i vrlo strateški dobro odrađen suprotan program“, kaže Radoje Cerović.

Ipak, i pored toga, kaže Predrag Nikolić, ti programi su osuđeni na propast.

„Bila je strategija tih devedesetih, bile su mnogo jače, mnogo brutalnije, i mnogo su više sile imali, ali su propale.“

Aktivnost „Kafa sa sjećanjem” organizovana je u okviru projekta „Zajedno do trajnog mira kroz obrazovanje, dijalog i memorijalizaciju”, koji sprovodi Akcija za ljudska prava. Projekat se realizuje uz podršku regionalne incijative „Podrška EU izgradnji povjerenja na Zapadnom Balkanu”, koju finansira Evropska unija a sprovodi Program Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP). Sadržaj ovog saopštenja ne odražava nužno stavove Evropske unije niti UNDP-a i isključiva je odgovornost Akcije za ljudska prava.