Akcija za ljudska prava (HRA), Centar za građansko obrazovanje (CGO) i Centar za žensko i mirovno obrazovanje – ANIMA, pozivaju na memorijalno okupljanje u ponedjeljak, 25. maja 2026. godine, u podne, ispred Centra bezbjednosti Herceg-Novi, u znak obilježavanja godišnjice ratnog zločina Deportacije bosansko-hercegovačkih izbjeglica iz Crne Gore 1992. godine.

Okupljanje organizujemo kao izraz savjesti crnogorskog društva, u znak sjećanja na žrtve zločina i u cilju podrške njihovim porodicama. Godinama se zalažemo za kažnjavanje odgovornih za ovaj zločin, kao i za to da se žrtvama podigne spomenik i da država uspostavi 25. maj kao Dan sjećanja na žrtve zločina Deportacije. Nastavićemo da to činimo i ove godine.

Ovo je dvadeset druga godina kako građansko društvo organizuje memorijalno okupljanje, a sedamnaesta da se ono održava ispred zgrade Uprave policije u Herceg Novom, odakle je većina izbjeglica prinudno odvedena i izručena Vojsci Srpske Republike u Bosni i Hercegovini.

Prema dostupnim zvaničnim dokumentima, crnogorska policija je u maju i junu 1992. godine, nezakonito uhapsila najmanje 66 Muslimana-Bošnjaka iz Bosne i Hercegovine (odnosno osoba pretpostavljene muslimanske nacionalnosti), koji su u Crnu Goru izbjegli od rata u BiH, a zatim ih isporučila njima neprijateljskoj vojsci Srpske Republike u BiH, koja je ubila najveći broj njih. Samo dvanaestoro je preživjelo izručenje u koncentracione logore. Iz Herceg-Novog su deportovani i 33 Srba i trojica Hrvata, ali nije poznato da je neko od njih stradao od posledica deportacije. Hrvati su oslobođeni odmah, kao i znatan broj Srba, koji nisu ni mobilisani.

Prema podacima istraživača ovog ratnog zločina, Šekija Radončića, deportovano je mnogo više izbjeglica – u svojoj knjizi “Kobna sloboda”, on navodi podatak od 143 deportovanih izbjeglica od kojih 105 Bošnjaka.

Dana 25. maja 1992, jedna grupa uhapšenih izbjeglica je autobusom iz sabirnog centra u Herceg-Novom upućena u KPD Foča, koji je već tada imao sva obilježja koncentracionog logora za nesrpsko stanovništvo (činjenica utvrđena presudom Haškog tribunala protiv upravnika tog logora, Milorada Krnojelca). Dva dana kasnije, 27. maja 1992. godine, druga grupa uhapšenih izbjeglica iz Herceg-Novog je sprovedena autobusom na teritoriju Republike Srpske “gdje je trebalo da uđu u sastav grupe Muslimana za razmjenu za zarobljene srpske teritorijalce”.  Svi Bošnjaci su ubijeni u okolini Bratunca.

Crna Gora je 2008. godine za 200 članova porodica žrtava posle četvorogodišnjeg suđenja na osnovu sudskog poravnanja platila naknadu štete zbog nezakonitog djelovanja crnogorske policije koje je dovelo do tragičnih posljedica. Da su nezakonito uhapšeni i izručeni kao taoci utvrđeno je i pravosnažnom krivičnom presudom u Crnoj Gori, kao i presudom Haškog tribunala u predmetu Krnojelac (upravnik logora u Foči). Međutim, u krivičnom postupku vođenom u Crnoj Gori, svi okrivljeni su oslobođeni, jer je sud proizvoljno uveo zahtjev da su optuženi “morali pripadati organizaciji strane u sukobu ili postupati u službi strane u sukobu da bi bili odgovorni za ratni zločin”, pri čemu je zaključeno da Crna Gora nije bila strana u sukobu u Bosni i Hercegovini, i da optuženi nisu postupali u službi bosanskih Srba, što je suprotno utvrdjenim činjenicama (presuda Ks. 6/12).

U 2025. godini žrtvama Deportacije je priznat status civilnih žrtava rata kroz izmjene Zakona o boračkoj i invalidskoj zaštiti. Vlada Crne Gore je donijela i odluku o isplati jednokratne naknade od 100.000 eura porodici stradalog u ovom zločinu, Osma Bajrovića, čiji su supruga i djeca crnogorski državljani. Ovaj čin predstavlja važan korak ka priznavanju odgovornosti i ispravljanju dugogodišnje nepravde.

TRI INICIJATIVE

HRA, CGO, ANIMA i tada član Savjeta za građansku kontrolu rada policije, Aleksandar Saša Zeković, prije četrnaest godina, 2011. godine, uputili su tri inicijative:

• da se proglasi Dan sjećanja na žrtve zločina deportacije izbjeglica 1992. godine;
• da se podigne spomen obilježje žrtvama deportacije izbjeglica 1992. godine ispred objekta Uprave policije u Herceg Novom, i tako podrži želja porodica stradalih žrtava;
• da crnogorska policija uputi izvinjenje zbog nezakonitog hapšenja i izručivanja izbjeglica njima neprijateljskoj vojsci Srpske Republike BiH.

Godinama ponavljamo ove inicijative.

Prošle godine, povodom obilježavanja 33 godine od Deportacije, po prvi put je održan sastanak sa predsjednikom Opštine Herceg Novi Stevanom Katićem i predsjednikom Skupštine opštine Milošem Konjevićem, kojem su prisustvovale porodice žrtava, kao i predstavnica HRA, CGO i ANIME. Tom prilikom, predstavnici Opštine Herceg Novi su izrazili spremnost da podrže inicijativu o podizanju spomen – obilježja žrtvama deportacije izbjeglica.

Ove godine, 25. aprila organizovan je i sastanak sa odbornicima i odbornicama Skupštine opštine Herceg Novi iz Demokratske Crne Gore, Novske liste, Demokratske partije socijalista, Evropskog saveza, Građanskog pokreta za Herceg Novi „Idemooo” i Građanskog pokreta URA, kao i ministarkom kulture i medija Tamarom Vujović. 

Istaknuta je spremnost da predsjednici klubova odbornika podrže inicijativu i upute je Skupštini opštine Herceg Novi, da bi se trajno i institucionalno obilježilo sjećanje na žrtve i iskazao pijetet prema stradalima. Predloženo je i formiranje Radne grupe na nivou kolegijuma predsjednika Skupštine opštine, koja bi usaglasila tekst budućeg spomen-obilježja.

Treća inicijativa je jedina zvanično prihvaćena i sprovedena 2022. godine, kada su direktor Uprave policije Zoran Brđanin i ministar unutrašnjih poslova Filip Adžić prilikom memorijalnog okupljanja u Herceg-Novom povodom tridesetogodišnjice zločina uputili javno izvinjenje žrtvama i njihovim porodicama zbog postupaka crnogorske policije. Dodatno, u avgustu 2023. godine, predsjednik Crne Gore Jakov Milatović uputio je u ime Crne Gore izvinjenje za ovaj zločin na sastanku sa Alenom Bajrovićem, sinom Osma Bajrovića, žrtve Deportacije i predstavnicama HRA, CGO i Anime.

Pozivamo medije i građanke i građane Herceg Novog da nam se pridruže na memorijalnom okupljanju u ponedeljak, u podne, ispred Centra bezbjednosti u Herceg Novom. Pružimo ruke porodicama žrtava, podržimo podizanje spomenika nedužno stradalim ljudima!

Akcija za ljudska prava (HRA)

Centar za građansko obrazovanje (CGO)

ANIMA – Centar za žensko i mirovno obrazovanje