Usvajanjem izmjena Zakona o unutrašnjim poslovima i Zakona o Agenciji za nacionalnu bezbjednost, crnogorska vlast je dozvolila partijsku prevlast nad bezbjednosnim sektorom po cijenu ljudskih prava na pravičan postupak, privatnost i sudsku kontrolu vlasti.

Umjesto poštovanja ljudskih prava, dozvoljeno je da policijski službenici izgube radni odnos u tajnom postupku utvrđivanja bezbjednosnih smetnji, u kojem nijesu obaviješteni o navodima protiv njih, niti imaju mogućnost da se o tim navodima izjasne.

Umjesto jačanja profesionalnosti policije i sprečavanja diskriminacije, omogućeno je dalje netransparentno zapošljavanje pod političkom kontrolom.

Zadržana su široka ovlašćenja službenika Agencije za nacionalnu bezbjednost (ANB) da pristupaju osjetljivim podacima građana bez prethodnog sudskog nadzora. Propuštena je prilika za temeljnu demokratsku reformu državne tajne službe, koja nastavlja da funkcioniše kroz promjene rukovodilaca, a bez suštinske institucionalne reforme.

Ovakvo jačanje političke kontrole nad bezbjednosnim sektorom dešava se u šestoj godini od tzv. istorijske promjene vlasti u Crnoj Gori, kada su građanima obećavane samo demokratske reforme.

Oba zakona usvojena su uprkos upozorenjima domaćih i međunarodnih organizacija. Zabrinjava izostanak jasnog zahtjeva Evropske komisije da se sporne odredbe usklade sa evropskim standardima prije njihovog usvajanja.

Zakonodavne izmjene odstupaju od standarda vladavine prava koje Crna Gora tvrdi da želi da dostigne. Realno je očekivati da će dovesti do otkaza na desetine policijskih službenika, koji će te odluke u krajnjoj liniji uspješno osporiti pred Ustavnim sudom. Preovladaće klima nepovjerenja, partijske lojalnosti i pravne nesigurnosti, umjesto profesionalizacije Uprave policije i Agencije za nacionalnu bezbjednost kao demokratskih institucija.

Konkretno, uvedena su sljedeća rješenja.

Izmjenama Zakona o unutrašnjim poslovima omogućeno je Ministarstvu unutrašnjih poslova da do 2027. godine zapošljava policijske službenike bez spoljne kontrole Uprave za ljudske resurse, bez kadrovskog plana i bez javnog oglašavanja, po kriterijumima koje određuje ministar i kroz komisiju koju on imenuje.

Izmjenama je propisano da policijski službenici protiv kojih se vode disciplinski postupci zbog postojanja bezbjednosnih smetnji gube policijsko zvanje ili radni odnos.

Postojanje bezbjednosnih smetnji utvrđuje komisija koju imenuje ministar unutrašnjih poslova. Postupak pred tom komisijom vodi se u tajnosti. Komisija nije obavezna da pribavi mišljenje Agencije za nacionalnu bezbjednost. Odluke se mogu zasnivati i na nepotvrđenim informacijama. Policijskom službeniku se ne predočava šta mu se stavlja na teret niti mu je omogućeno da se o tim navodima izjasni.

Isti režim utvrđivanja bezbjednosnih smetnji primjenjivaće se i na kandidate za Policijsku akademiju i na lica koja žele da se zaposle u policiji. Zaštitnik ljudskih prava i sloboda je u više navrata utvrdio da ovakve prakse prilikom upisa na Akademiju nijesu u skladu sa Ustavom Crne Gore i Evropskom konvencijom o ljudskim pravima, jer kandidatima nije obezbijeđeno pravo na djelotvoran pravni lijek protiv odluka Ministarstva unutrašnjih poslova.

Izmjenama Zakona o ANB zadržana su široka ovlašćenja Agencije da bez sudskog nadzora pristupa bazama podataka državnih organa, organa državne uprave, organa lokalne samouprave, pravnih lica i drugih subjekata koji vode evidencije. Uvođenje sudskog nadzora nad ovim mjerama ranije su preporučili Komitet Ujedinjenih nacija za ljudska prava i Specijalna izvjestiteljka Ujedinjenih nacija za pravo na privatnost.

Bez sudskog nadzora ostaju i mjere nadzora nad elektronskim komunikacijama u dijelu podataka o lokaciji građana. Ustavni sud Crne Gore je još 2014. godine ukazao da takve mjere zadiru u pravo na privatnost, jer ono ne štiti samo sadržaj komunikacije, već i tzv. saobraćajne podatke – informacije o tome ko je i sa kim komunicirao ili pokušao da komunicira, kada, koliko dugo, koliko često i sa kojih lokacija.

Izmjenama je omogućeno i da direktor ANB ranije penzioniše službenike Agencije mimo opštih pravila, ako procijeni da je to potrebno zbog potreba službe. Time se uvodi široko diskreciono ovlašćenje rukovodstva da odlučuje o prestanku radnog odnosa.

Istim zakonom ANB je u potpunosti izuzeta iz sistema javnih nabavki, čime se dodatno smanjuju mehanizmi kontrole nad trošenjem javnih sredstava i transparentnost njenog rada.

Ovakva rješenja predstavljaju značajno odstupanje od standarda vladavine prava i demokratske kontrole bezbjednosnog sektora. Ona slabe procesne garancije za zaštitu prava pojedinaca, povećavaju diskreciona ovlašćenja izvršne vlasti i smanjuju transparentnost rada bezbjednosnih službi.

U demokratskom društvu ovlašćenja bezbjednosnih službi moraju biti jasno ograničena zakonom i podložna djelotvornom sudskom nadzoru. Usvojena rješenja odstupaju od tog principa i povećavaju rizik od arbitrarnosti u sektoru bezbjednosti, umjesto da ojačaju pravnu sigurnost i povjerenje građana u državne institucije.