Nevladine organizacije i građanski aktivisti pozivaju Vladu Crne Gore i Ministarstvo vanjskih poslova (MVP) da prekinu ćutanje o planu E1 i jasno se založe za obustavljanje izraelske politike širenja naselja na okupiranoj palestinskoj teritoriji, koju je Međunarodni sud pravde proglasio nezakonitom.

Osuđujemo kontinuiranu neosjetljivost institucija Crne Gore prema patnji Palestinaca. Nedopustivo je da Crna Gora oklijeva u odbrani teritorijalnog suvereniteta Države Palestine, sa kojom je Crna Gora uspostavila diplomatske odnose već 1. avgusta 2006. godine, svega nekoliko mjeseci nakon obnove nezavisnosti, dok je SFRJ priznala Državu Palestinu još 1988. godine.

Pozivamo Vladu da jasno osudi odluku Izraela da raspiše tendere za izgradnju više od 1.200 stambenih jedinica u zoni E1 na okupiranoj Zapadnoj obali i da se pridruži zahtjevima EU i drugih država za njihovo povlačenje.

Oklijevanje Crne Gore, dok Evropska unija i sve veći broj evropskih i drugih država zahtijevaju povlačenje plana E1, otvara pitanje dosljednosti crnogorske vanjske politike. Očekujemo da se Crna Gora založi za hitno sprovođenje rješenja o dvije države i osudi kako plan E1, tako i svako dalje etničko čišćenje i osvajanje palestinske teritorije. Ovim projektom i drugim nasilnim djelovanjem Izraela ugrožava se opstanak Palestine i mir na Bliskom istoku zbog čega je inertan odnos Crne Gore neprihvatljiv. Crna Gora, koja svoju vanjsku politiku zasniva na usklađivanju sa EU i deklarativno na poštovanju međunarodnog prava, nije se javno oglasila o planu E1, iako su to učinile brojne evropske i druge države.

Za malu državu, čiji međunarodni uticaj nije zasnovan na vojnoj ili ekonomskoj moći, reputacija principijelne, dosljedne i pouzdane države predstavlja jedan od rijetkih stvarnih instrumenata uticaja. Zato Crna Gora mora imati jasan stav prema ozbiljnim kršenjima međunarodnog i humanitarnog prava na teritoriji Države Palestine, posebno u trenutku njihovog daljeg intenziviranja.

Nova eskalacija uslijedila je nastavkom realizacije plana E1. Riječ je o području od oko 12 km2 sjeveroistočno od Istočnog Jerusalima. Planirana izgradnja dodatno bi ugrozila teritorijalnu povezanost sjevernog i južnog dijela Zapadne obale i vezu Istočnog Jerusalima sa ostatkom Države Palestine, ozbiljno podrivajući mogućnost ostvarivanja rješenja o dvije države. Plan ugrožava i beduinske zajednice u toj zoni, uključujući Kan el Ahmar, koje su suočene sa rizikom raseljavanja.

Zajedničku izjavu lidera od 20. avgusta, kojom se ovi tenderi ocjenjuju neprihvatljivim, prvobitno je potpisalo sedam država – Ujedinjeno Kraljevstvo, Francuska, Njemačka, Italija, Nizozemska, Kanada i Norveška. Već narednog dana pridružile su se Australija, Novi Zeland, Švedska, Belgija, Austrija i Španija, potom Evropska komisija i Grčka, 22. avgusta Kipar, 24. avgusta Finska, Island i Litvanija, a 25. avgusta Malta i Danska. Za četiri dana broj potpisnika višestruko se uvećao – na 20 država i Evropsku komisiju. Međutim, Crne Gore među njima nema.

U zajedničkoj izjavi podsjeća se da je međunarodno pravo jasno i da su izraelska naselja na okupiranoj Zapadnoj obali nezakonita, što je stav međunarodne zajednice potvrđen i relevantnim rezolucijama Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija. Posebno se upozorava da ova odluka dolazi u vrijeme intenziviranog nasilja doseljenika nad palestinskim civilima i ozbiljnih ograničenja palestinske ekonomije.

Visoka predstavnica EU Kaja Kalas 23. avgusta zatražila je povlačenje tendera i obustavu planova za E1, kao i drugih projekata širenja naselja. O istom planu visoka predstavnica oglasila se i 14. avgusta prošle godine, gotovo identičnim upozorenjem. Uslijedile su i reakcije EEAS-a u januaru i zajednička izjava u maju ove godine, kojom su kompanije već tada upozorene da ne učestvuju na tenderima. Dakle, nije riječ o iznenadnom događaju na koji Crna Gora nije stigla da reaguje. Plan E1 je mjesecima predmet jasnih upozorenja EU, a u međuvremenu je prešao put od najave do otvorenog tendera sa rokom za dostavljanje ponuda. Uprkos tome, u javno dostupnim saopštenjima MVP nema reakcije na plan E1.

Crna Gora je godinama održavala gotovo potpunu usklađenost sa Zajedničkom vanjskom i bezbjednosnom politikom EU (CFSP), što i Evropski parlament redovno prepoznaje kao važan pokazatelj njene posvećenosti evropskom putu. Vlada Crne Gore je u julu ove godine usvojila Strategiju vanjske politike 2026–2029, zasnovanu na usklađenosti sa Ustavom, međunarodnim ugovorima i procesom pristupanja EU. Strategija izričito potvrđuje opredijeljenost za međunarodni poredak zasnovan na međunarodnom pravu. Ćutanje u situaciji u kojoj se ti principi najgrublje krše i dok se etničko čišćenje sprovodi na očigled cijelog svijeta dovodi u pitanje deklarativno iznešena opredjeljenja jer nijesu praćena djelima.

Međunarodni sud pravde je 19. jula 2024. u savjetodavnom mišljenju utvrdio da je nastavak izraelskog prisustva na okupiranoj palestinskoj teritoriji nezakonit i da Izrael mora odmah obustaviti sve nove aktivnosti naseljavanja. Sud je, takođe, ukazao na obaveze drugih država da ne priznaju kao zakonitu situaciju proisteklu iz tog prisustva niti da pružaju pomoć ili podršku njenom održavanju. Ta obaveza odnosi se i na Crnu Goru.

Podsjećamo da su nevladine organizacije i građanske aktivistkinje 3. aprila 2026. godine uputili pismo predsjedniku Vlade Milojku Spajiću, ministru odbrane Draganu Krapoviću i ministru vanjskih poslova Ervinu Ibrahimoviću, zahtijevajući hitno informisanje javnosti o eventualnom izvozu, uvozu ili trgovini naoružanjem i vojnom opremom sa Izraelom, kao i objavljivanje svih važećih ugovora, sporazuma i dozvola u toj oblasti. I tada je ukazano na obavezu institucija Crne Gore da u pitanjima koja mogu imati ozbiljne posljedice po poštovanje međunarodnog prava postupaju transparentno, odgovorno i principijelno. Do danas nije bilo zvaničnog informisanja javnosti o ovim pitanjima.

Crna Gora ne može uvjerljivo insistirati na međunarodnom pravu kada ono štiti njene interese, a ostajati nijema kada se isti principi krše na drugom mjestu. Principijelna vanjska politika upravo znači primjenu istih standarda bez obzira na to ko međunarodno pravo krši i koliku političku moć ima.

Zato pozivamo Vladu Crne Gore i MVP da prekinu ćutanje o planu E1, jasno zatraže obustavljanje prisilnog raseljavanja palestinskog stanovništva, nezakonito širenje naselja i pokušaje trajnog mijenjanja statusa Države Palestine. Ako je međunarodno pravo zaista jedan od temelja crnogorske vanjske politike, onda ono mora proizvoditi konkretne političke stavove, a ne ostati samo formulacija u strateškim dokumentima. 

1. Centar za građansko obrazovanje (CGO)
2. Akcija za ljudska prava (HRA)
3. Dina Bajramspahić, građanska aktivistkinja
4. NVO Kuća
5. NVO Prima
6. Juventas
7. Centar za demokratiju i ljudska prava (CEDEM)
8. Ženska akcija
9. Građanska inicijativa 21. maj
10. Crnogorski PEN centar
11. Asocijacija Spektra
12. Crnogorska LGBTIQ asocijacija Kvir Montenegro
13. Udruženje „Štrpci – protiv zaborava“
14. Društvo za kulturni razvoj “Bauo”
15. NVO Opštinsko udruženje multiple skleroze Bijelo Polje
16. Crnogorski ženski lobi
17. Antifašisti Cetinja
18. Centar za ženska prava (CŽP)
19. Centar za istraživačko novinarstvo (CIN-CG)
20. Aktivna zona
21. NVO Ipso Facto
22. Udruženje LBTQ žena Stana
23. Otvoreni centar Bona Fide
24. NVO Husein Paša – Pljevlja
25. NVO Ul-Info
26. Fond za progresivne politike
27. NVO Mogul
28. NVO Ikre Rožaje
29. NVO Ekološki Centar DELFIN
30. Centar za razvoj nevladinih organizacija (CRNVO)
31. NVO Multimedijal
32. NVO Crnogorsko društvo filologa
33. Agencija za lokalnu demokratiju Nikšić – LDA
34. Sigurna ženska kuća
35. Jovana Marović, građanska aktivistkinja
36. Dušan Pajović, građanski aktivista
37. Džemal Perović, građanski aktivista
38. Zenepa Lika, građanska aktivistkinja
39. Boško Milović, građanski aktivista
40. Nikoleta Đukanović, građanska aktivistkinja
41. Milena Bešić, građanska aktivistkinja
42. Danijel Kalezić, građanski aktivista
43. Vuk Vučeraković, građanski aktivista
44. Milica Kankaraš Berber, građanska aktivistkinja
45. Almedina Dodić, građanska aktivistkinja
46. Emir Pilav, građanski aktivista
47. Paula Petričević, građanska aktivistkinja
48. Mato Kankaraš, građanski aktivista
49. dr emeritus Šerbo Rastoder, redovni član CANU, BANU i DANU