Nevladine organizacije i građanske aktivistkinje podsjećaju da se navršava godina od slučaja nezakonitog postavljanja spomenika četničkom komandantu Pavlu Đurišiću u Gornjem Zaostru kod Berana – poznatom ratnom zločincu, saradniku nacista i ustaša, kojeg je odlikovao i Adolf Hitler. Uprkos tome, spomenik i dalje ostaje van domašaja istražnih i pravosudnih organa Crne Gore.

Godinu dana kasnije, policija i tužilaštvo u Crnoj Gori ne znaju gdje se nalazi bronzani spomenik visok dva metra i težak nekoliko stotina kilograma, koji predstavlja predmet izvršenja krivičnog djela. Nakon što je nezakonito postavljen, istog dana je sklonjen u seosku crkvu, potom premješten u konak manastira Đurđevi stupovi Srpske pravoslavne crkve (SPC), a od oktobra 2025. godine njegova lokacija je, prema zvaničnim informacijama, nepoznata nadležnim državnim organima. Policija ga nije pronašla ni nakon dva pretresa manastirskih objekata u oktobru i novembru prošle godine, a od tada javnost nije obaviještena šta je preduzeto radi izvršenja sudske odluke o njegovom privremenom oduzimanju.

Ovaj slučaj ne razotkriva samo slabosti bezbjednosnog sistema, već ukazuje na duboku institucionalnu krizu države. Podizanje bronzanog spomenika osuđenom ratnom zločincu nije bio spontani čin pojedinca, već organizovana političko-logistička operacija koja je zahtijevala naručivanje, finansiranje, izradu, međunarodni transport, pripremu lokacije i javnu ceremoniju uz prisustvo visokih predstavnika SPC-a. Činjenica da nadležni organi nijesu utvrdili ko stoji iza cijelog poduhvata ne govori samo o propustima u radu policije i Agencije za nacionalnu bezbjednost (ANB), već otvara pitanje njihove stvarne sposobnosti ili političke volje da zaštite ustavni poredak i javni interes. U takvim okolnostima rehabilitacija ratnih zločinaca prestaje biti incident i postaje obrazac djelovanja kojim se ispituju granice države i normalizuje istorijski revizionizam. Posebno zabrinjava izostanak parlamentarnog nadzora, jer ni Odbor za bezbjednost i odbranu nije zahtijevao političku i institucionalnu odgovornost za događaj koji ima obilježja organizovane akcije protiv ustavnih vrijednosti Crne Gore. Jedini procesuirani bio je vlasnik zemljišta, dok organizatori, finansijeri i logistička mreža ostaju nedodirljivi, što ostavlja utisak da država nije samo zakazala, već da je pristala da ovakav čin ostane bez stvarnih posljedica.

Posebno zabrinjava postupanje pravosuđa. Osnovnom državnom tužilaštvu u Beranama bila su potrebna tri mjeseca i pet odbijenih zahtjeva da obezbijedi odluku o privremenom oduzimanju spomenika, jer je sutkinja Osnovnog suda u Beranama Dubravka Popović svaki put nalazila novo obrazloženje za odbijanje. Kada je odluka konačno donesena, spomenik je već bio premješten na nepoznatu lokaciju, a mitropolit budimljansko-nikšićki Metodije, koji ga je otkrio i javno poručivao da će ga čuvati u crkvi, nije snosio nikakve posljedice.

Podsjećamo da smo na ovakav ishod upozoravali i prije postavljanja spomenika, kao i neposredno nakon toga. Još u maju 2025. godina sedam nevladinih organizacija upozorilo je Vrhovnog državnog tužioca Milorada Markovića na sve učestalije veličanje Pavla Đurišića i četničkog pokreta, a u avgustu iste godine zatražili smo hitno uklanjanje spomenika i utvrđivanje odgovornosti. Institucionalna reakcija bila je zakašnjela, nedovoljna i, na kraju, bez rezultata.

Godinu kasnije, spomenik nije oduzet, nalogodavci nijesu identifikovani, a napadi na fotoreportere “Vijesti” i “Pobjede”, Borisa Pejovića i Steva Vasiljevića, počinjeni 8. avgusta 2025. godine, nijesu dobili odgovarajući sudski epilog. Unutrašnja kontrola MUP-a nije ispitivala zašto policija nije reagovala tokom napada na fotoreportere.

Crna Gora, koja pretenduje da bude naredna članica Evropske unije, ne može i ne smije biti država u kojoj se blagovremeno ne sprečava podizanje spomenika ratnom zločincu odgovornom za ubistva najmanje 8.000 muslimanskih civila, žena, djece i staraca, i u kojoj onda spomenik biva uspješno sakriven čak godinu dana od nadležnih institucija.

Pozivamo Upravu policije da hitno utvrdi lokaciju spomenika, izvrši sudsko rješenje o njegovom privremenom oduzimanju i obavijesti javnost o svim do sada preduzetim radnjama u tom cilju. Očekujemo da Vrhovno državno tužilaštvo obezbijedi da istraga obuhvati naručioce, finansijere i organizatore postavljanja spomenika, kao i način njegovog unošenja u Crnu Goru, te da nadležna tužilaštva što pre okončaju postupke povodom njegovog premještanja i javnog veličanja četničkog pokreta, da u tome prepoznaju krivično djelo izazivanja i podsticanja mržnje, što smo i ranije zahtijevali, i da o ishodu toga obavijeste javnost.

Pozivamo i Zaštitnika ljudskih prava i sloboda da što prije odluči o našoj pritužbi koja mu je podnijeta prije skoro osam mjeseci, 25. novembra 2025. godine, zbog govora mržnje u vidu veličanja Pavla Đurišića podizanjem spomenika i pjevanjem pjesama u javnim objektima.

Daliborka Uljarević, Centar za građansko obrazovanje (CGO)
Tea Gorjanc Prelević, Akcija za ljudska prava (HRA)
Ervina Dabižinović, Centar za žensko i mirovno obrazovanje ANIMA
Miloš Vukanović, Udruženje profesora istorije Crne Gore HIPMONT
Filip Kuzman, Antifašisti Cetinje
Velija Murić, Crnogorski komititet pravnika za zaštitu ljudskih prava
Maja Raičević, Centar za ženska prava (CŽP)
Milica Kovačević, Centar za demokratsku tranziciju (CDT)
Jovana Marović, građanska aktivistkinja
Dina Bajramspahić, građanska aktivistkinja