B15.T9 – Novi Etički kodeks sudija – sažetiji tekst uz stare dileme
HRA BILTEN 15 – TEMA 9
Konferencija sudija donijela je novi Etički kodeks na sjednici održanoj 28. oktobra 2025. godine, a on je 25. novembra iste godine objavljen u Službenom listu Crne Gore. Novi Kodeks ne donosi suštinski nova etička pravila, već postojeće standarde sažima u normativnom dijelu, dok su njihova detaljnija pojašnjenja i primjena razrađeni kroz smjernice. Istovremeno, Kodeks ne otklanja ranije uočene probleme, jer se opisi povreda etičkih načela i prateće smjernice i dalje u značajnoj mjeri preklapaju sa opisima disciplinskih prekršaja.
Novi Etički kodeks sudija sastoji se od osam članova i obuhvata osnovna etička načela sudijske funkcije, uključujući nezavisnost, nepristrasnost, integritet, stručnost, profesionalnost i odgovornost, slobodu udruživanja, kao i pravila o poštovanju Kodeksa i postupku za utvrđivanje njegove povrede.
Za razliku od prethodnog Etičkog kodeksa, pitanja koja su ranije bila obuhvaćena njegovim odredbama, poput jednakosti, odnosa sa javnošću i medijima, kao i odnosa prema kolegama i zaposlenima u sudu, razrađena su kroz Smjernice za primjenu kodeksa sudijske etike. Smjernice služe kao dodatno pojašnjenje za etička načela i njihovu primjenu u konkretnim situacijama.
Imajući u vidu nove odredbe Kodeksa i prateće smjernice, i dalje nije uspostavljena jasna razlika između povreda Etičkog kodeksa i disciplinske odgovornosti sudija.
Smjernice, u dijelu koji se odnosi na integritet, propisuju da je sudija „dužan da se uzdržava od svakog postupka kojim se stvara utisak o postojanju korupcije u sudu“. U istom dijelu Smjernica propisano je da je sudija „dužan da se uzdrži od primanja poklona i besplatne usluge stranaka i drugih učesnika u postupku, ali i svih drugih zbog kojih bi mogla doći u sumnju njegova nezavisnost, nepristrasnost i objektivnost“, kao i da „ne smije koristiti svoj poziv, službeni položaj i ugled radi ostvarivanja imovinske koristi za sebe ili drugoga ili da bi unaprijedio svoje privatne interese, interese članova svoje porodice ili bilo čije druge interese“.
Paralelno s tim, član 108 stav 3 Zakona o Sudskom savjetu i sudijama ista ponašanja kvalifikuje kao teže disciplinske prekršaje, propisujući da sudija disciplinski odgovara ako „koristi sudijsku funkciju za ostvarivanje svojih privatnih interesa i interesa svoje porodice ili sebi bliskih lica“ (tačka 11), kao i ako „prihvata poklone ili svjesno ne dostavlja podatke o imovini i prihodima u skladu sa propisima kojima se uređuje sprečavanje sukoba interesa u namjeri da prikrije imovinu i prihode“ (tačka 12). Na taj način, pitanja poklona i privatnih interesa sudija istovremeno su normirana kao povreda etičkih standarda kroz Smjernice i kao osnov za disciplinsku odgovornost kroz zakon.
Preklapanje je vidljivo i u oblasti odnosa prema učesnicima u postupku i zaposlenima u sudu. Smjernice propisuju da je sudija dužan da se u ophođenju sa strankama, drugim učesnicima u postupku i sudskim osobljem ponaša „profesionalno, dostojanstveno, s poštovanjem i obzirno“. Istovremeno, član 108 stav 3 tačka 9 Zakona propisuje kao teži disciplinski prekršaj situaciju u kojoj se sudija „neprimjereno odnosi prema učesnicima u postupcima i zaposlenima u sudu“.
Slično važi i za oblast povjerljivosti i odnosa sa javnošću. Smjernice izričito navode da je sudija „dužan da čuva povjerljive informacije dobijene tokom vršenja sudijske funkcije i neće ih odavati, niti koristiti u druge svrhe“, dok član 108 stav 3 tačka 10 Zakona isto ponašanje kvalifikuje kao teži disciplinski prekršaj.
Takođe, u smjernicama se navodi da je sudija „dužan uzdržati se od davanja obavještenja medijima i zainteresovanim licima o konkretnim predmetima ukoliko za to nije ovlašćen“. Član 108 stav 3 tačka 14 Zakona o Sudskom savjetu i sudijama disciplinski sankcioniše situaciju u kojoj sudija „daje komentare o sudskoj odluci, postupku ili predmetu u sredstvu javnog informisanja na način suprotan zakonu i Sudskom poslovniku.
Podsjećamo da su posljedice povrede Etičkog kodeksa sudija znatno blaže od posljedica vođenja disciplinskog postupka, budući da disciplinski prekršaji povlače sankcije poput opomene, novčane kazne, zabrane napredovanja i razrješenja sudije, dok povreda Etičkog kodeksa može imati uticaj na ocjenjivanje sudije, tj. posredno na njegovo napredovanje.
Istovremeno, Zakon o Sudskom savjetu i sudijama ne predviđa mogućnost paralelnog vođenja postupka za povredu Etičkog kodeksa i disciplinskog postupka za isto ponašanje. Ukoliko Komisija za Etički kodeks sudija u toku postupka ocijeni da postoje elementi disciplinskog prekršaja, postupak za povredu Kodeksa se prekida, a predmet se upućuje nadležnom organu radi pokretanja disciplinskog postupka. U slučaju da se u disciplinskom postupku utvrdi odgovornost sudije, postupak pred Komisijom se obustavlja, dok se u suprotnom može nastaviti postupak za utvrđivanje povrede Etičkog kodeksa.
Imajući u vidu da ni novim Etičkim kodeksom sudija nijesu otklonjena postojeća preklapanja između povreda etičkih standarda i disciplinskih prekršaja, kao i da važeći Zakon o Sudskom savjetu i sudijama ne sadrži dovoljno precizna razgraničenja između ova dva režima odgovornosti, od posebnog je značaja da se u narednom periodu pristupi izmjenama tog zakona. U tom smislu, neophodno je formiranje radne grupe koja bi se bavila jasnijim normativnim razdvajanjem disciplinskih prekršaja od povreda Etičkog kodeksa, da bi se obezbijedila pravna sigurnost, ujednačena praksa i djelotvorniji sistem odgovornosti sudija.
Crnogorski